Warto zobaczyć

Jak chronić się przed COVID-19?

Data publikacji 05.08.2020

W poniższym opracowaniu przedstawiono uzasadnienie stosowania najważniejszych środków zapobiegania zakażeniom koronawirusem SARS-CoV-2, który wywołuje chorobę COVID-19, w tym wykonywania testów molekularnych, noszenia maseczek, zachowywania odległości od innych osób, częstego mycia i dezynfekcji rąk, kwarantanny i okresowej izolacji chorych. Uwzględniając dynamiczny charakter zmian wiedzy o wirusie SARS-CoV-2 oraz chorobie COVID-19, w bibliografii podano odnośniki do naukowych czasopism recenzowanych, natomiast w tekście umieszczono odnośniki do zasobów internetowych pozwalających śledzić na bieżąco zmiany sytuacji epidemiologicznej i analizować dane dotyczące epidemii COVID-19 oraz odnośniki do artykułów z prasy zagranicznej i zaleceń dla pracodawców.

Uzasadnienie wykonywania testów molekularnych wykrywających RNA wirusa

Na początku należy wyjaśnić, dlaczego wykonuje się testy wykrywające RNA wirusa SARS-CoV-2 i dlaczego bada się osoby niewykazujące żadnych objawów. Oszacowano, że około 79% osób, u których potwierdzono COVID-19, zostało zakażonych na skutek kontaktu z osobą niewykazującą objawów zakażenia lub co do której nie było wiadomo, że jest zakażona wirusem SARS-CoV-2. Taka zakażona, bezobjawowa osoba[1] zazwyczaj czuje się dobrze, sprawia wrażenie zdrowej i nie była poddana badaniu w kierunku COVID-19. Gdy uwzględni się również chorych z łagodnymi objawami, którzy nie zostali poddani testom, to szacuje się, że do 86% zakażeń SARS-CoV-2 dochodzi za pośrednictwem kontaktu z osobami, których nie uznano za zakażone koronawirusem SARS-CoV-2 w momencie, gdy zakaziły one inną osobę (Asadi i in., 2020). Zatem badając jedynie osoby z wyraźnie widocznymi lub formalnie potwierdzonymi objawami COVID-19, można wykryć zaledwie 14–20% osób, które aktywnie zakażają. Należy również pamiętać, że osoba chora może zacząć zakażać innych na kilka dni przed wystąpieniem objawów choroby (He i in., 2020). Wykonywanie testów diagnostycznych, a konkretnie wykrywanie obecności RNA wirusa, pozwala zidentyfikować zarówno osoby chore wykazujące objawy COVID-19, jak i znajdujące się w fazie choroby poprzedzającej wystąpienie objawów, a także przechodzące COVID-19 bezobjawowo, ale zakażające innych ludzi. Podsumowując: tylko badania laboratoryjne pozwalają na wykrycie większości osób, które aktywnie zakażają wirusem, a osoby przechodzące COVID-19 bezobjawowo (lub z bardzo łagodnymi objawami) mogą stanowić duże zagrożenie epidemiologiczne.

Czemu służy izolacja osób chorych oraz kwarantanna osób zdrowych?

Nie są obecnie dostępne szczepionki przeciw COVID-19 i najskuteczniejszą metodą zapobiegania chorobie jest ograniczenie kontaktu osób zdrowych z osobami zakażonymi SARS-CoV-2. Jak wspomniano wcześniej, osoby niewykazujące objawów, ale zakażone wirusem, w znacznym stopniu odpowiadają za rozprzestrzenianie się epidemii COVID-19. Z tego względu wszystkie osoby z potwierdzonym zakażeniem SARS-CoV-2 należy izolować do momentu, w którym nie wykrywa się RNA wirusa w wymazie z nosogardła, postępując zgodnie z aktualnie obowiązującymi na terenie kraju regulacjami i zaleceniami Głównego Inspektoratu Sanitarnego (www.gis.gov.pl). Dlaczego w zapobieganiu epidemii COVID-19 i otwieraniu gospodarki ważne jest ustalenie, kto przebył tę chorobę? Jeśli odpowiednio duża liczba osób zyska odporność przeciwko chorobie zakaźnej (po przebyciu choroby lub szczepieniu), to zostanie osiągnięta odporność zbiorowiskowa. Wówczas prawdopodobieństwo spotkania się osoby zakażonej z osobą podatną na zakażanie jest na tyle niskie, że rozprzestrzenianie się zakażenia w populacji jest ograniczone. W opisanej sytuacji nawet jeśli niektórzy członkowie populacji są podatni na zakażenie np. COVID-19, to mają małą szansę na bezpośredni kontakt z chorym w takiej fazie, w której może on zakażać (Randolph, Barreiro, 2020).

Dlatego osoby po przebyciu COVID-19 (ozdrowieńcy) to idealni członkowie zespołu – przez pewien czas (obecnie ten czas jest nieznany, mogą to być miesiące lub lata) nie zakażą innych osób ani nie mogą ulec zakażeniu, co pozwoli ograniczyć transmisję wirusa w populacji (Randolph, Barreiro, 2020). Tutaj należy przypomnieć, że znacząca część lub wręcz większość zakażonych SARS-CoV-2 nie wykazuje objawów choroby. Niestety, obecnie dostępne testy diagnostyczne na obecność przeciwciał neutralizujących SARS-CoV-2 są niedoskonałe, co nie pozwala użyć ich do oceny nabytej odporności na COVID-19 (Rastawicki, Rokosz-Chudziak, 2020). W związku z tym testowanie na obecność RNA koronawirusa osób bezobjawowych jest niezbędne w celu określenia, kto już ma za sobą zakażenie COVID-19. W przeciwnym wypadku po wyzdrowieniu bezzasadnie będzie się uważać takie osoby za podatne na zakażenie, zamiast uznać je za tę część populacji, która ma już odporność nabytą. Osoby, które miały kontakt z zakażonymi, poddaje się kwarantannie, ponieważ od kontaktu do wstąpienia objawów lub pojawienia się wirusa w wymazach z nosogardła może minąć od kilku do 14 dni (He i in. 2020; Beeching, Fletcher, Beadsworth, 2020). Skuteczność izolacji (osoby zakażone) oraz kwarantanny (osoby zdrowe po kontakcie z zakażonymi) w zapobieganiu rozprzestrzeniania się epidemii zależy również od uważności wszystkich osób w obserwowaniu swojego stanu zdrowia. Szybkie raportowanie symptomów mogących wskazywać na zakażenie COVID-19 umożliwia wczesną detekcję zakażenia i szybką izolację chorego. Z kolei szybka izolacja chorego ogranicza liczbę osób, które wejdą z nim w kontakt i zostaną zakażone. Zatem wczesna detekcja zakażenia SARS-CoV-2 i szybka izolacja zakażonych chronią ich najbliższych i całą sieć kontaktów (znajomi, współpracownicy) przed zakażeniem. Trzeba również wykazać się odpowiedzialnością: jeśli wiemy, że kontaktowaliśmy się z chorym na COVID-19, należy to zgłosić do stacji sanitarno-epidemiologicznej.

Czy warto chronić się przed COVID-19?

Wiele osób zadaje sobie pytanie, czy zachodzi potrzeba chronienia się przed COVID-19 i czy warto ponosić koszty testów. Obecnie nie da się przewidzieć, jaki będzie przebieg choroby u poszczególnych osób. Wiadomo, że do grup ryzyka należą osoby po 65. roku życia, palące, cierpiące na niewydolność nerek, nadciśnienie oraz cukrzycę (Michelozzi i in., 2020). We Włoszech stwierdzono związany z epidemią COVID-19 wzrost umieralności w grupie wiekowej 15–65 lat (Michelozzi i in., 2020), nie można więc założyć, że wiek poniżej 65. roku życia jest gwarancją przeżycia COVID-19. Bezobjawowy przebieg choroby u większości zakażonych może stwarzać wrażenie, że jest ona łagodna. Niektórzy porównują śmiertelność z powodu COVID-19 ze śmiertelnością z powodu grypy, której w przeciwieństwie do COVID-19 praktycznie zawsze towarzyszą charakterystyczne objawy i można się przeciwko niej zaszczepić. Jako przykład nieadekwatności porównania grypy sezonowej i COVID-19 można użyć danych z USA; w latach 2010–2019 z powodu grypy umierało tam od 12 000 do 61 000 osób rocznie (www.cdc.gov). Na skutek epidemii COVID-19 pomimo podjętych nadzwyczajnych środków ostrożności w ciągu zaledwie pięciu miesięcy w USA zmarło ponad 100 000 osób (www.ourworldindata.org/USA; Roser i in., 2020).

Należy pamiętać, że oprócz śmierci zakażenie wirusem SARS-CoV-2 może skutkować niepełnosprawnością spowodowaną trwałym uszkodzeniem płuc, nerek, serca lub mózgu (Shahid i in. 2020; Guzik i in. 2020). Ponieważ wszystkie konsekwencje przebycia COVID-19 nie są obecnie znane, unikanie zakażenia wydaje się najskuteczniejszą  strategią do czasu opracowania i wdrożenia do użytku szczepionki. Jak pokazuje przykład Słowacji, dzięki konsekwentnemu stosowaniu prostych środków bezpieczeństwa można osiągnąć stan bliski eliminacji choroby, i to bez agresywnego zamykania gospodarki (www.theatlantic.com). Z kolei spowolnienie postępu epidemii zmniejsza obciążenie szpitali i pozwala na leczenie również innych niż COVID-19 chorób, a jednocześnie osobom chorym na COVID-19 pozwala na korzystanie z pełnego spektrum dostępnych sposobów terapii, co oczywiście zwiększa ich szanse na całkowite wyzdrowienie.

Przenoszenie SARS-CoV-2 drogą kropelkową i poprzez aerozole

Wiele infekcji oddechowych, powodowanych przez wirusy, rozprzestrzenia się drogą kropelkową oraz oddechową (za pośrednictwem aerozoli), tak jak choćby w przypadku grypy. Zawierające wirusa krople oraz cząsteczki tworzące aerozol (o średnicy 5 µm lub mniejsze) powstają podczas mówienia, kichania czy kaszlu. Według obecnie dostępnych danych dotyczących COVID-19 do dużej części zakażeń dochodzi za pośrednictwem aerozoli powstających w czasie mówienia i oddychania osób, które nie wykazują objawów COVID-19 (Prather, Wang, Schooley, 2020). Jak już wspomniano wcześniej, osoby bezobjawowe, sprawiające wrażenie całkowicie zdrowych, mogą nieświadomie zakażać innych przez wiele dni. Środkiem skutecznie chroniącym przed zakażeniem COVID-19 przez osobę kichającą lub kaszlącą może być zatem maseczka chirurgiczna lub wykonana w warunkach domowych, noszona przez tę osobę (Konda i in., 2020). Maseczka noszona przez osobę chorą lub bezobjawową uwalniającą wirusa do wydzielin z dróg oddechowych znacząco redukuje liczbę wirusów dostających się do otoczenia w czasie oddychania, kichania i kaszlu. Z kolei maseczka stosowana przez osobę zdrową znacząco ogranicza kontakt z kropelkami wydzielin oraz aerozolami z dróg oddechowych osoby chorej, i w ten sposób zmniejsza ryzyko zakażenia. Jeśli wszyscy noszą maseczki, to ograniczona zostaje zarówno liczba wirusów przedostających się do powietrza w otoczeniu osoby zakażonej, jak i wdychanych z powietrzem przez osobę zdrową, co znacząco redukuje prawdopodobieństwo zakażenia. Jednym słowem, żeby redukcja ryzyka zakażenia była jak największa, wszyscy powinni nosić maseczki w przestrzeniach wspólnych. Interesujący jest fakt, że wielowarstwowe maseczki domowej roboty, wykonane z warstwy bawełny o gęstym splocie i warstw: jedwabiu, flaneli lub szyfonu (70% poliester i 30% Spandex), mają skuteczność filtracji taką samą lub wyższą niż maseczki chirurgiczne. Dodatkowo jeśli są dobrze dopasowane do twarzy (ściśle przylegają na brzegach), to ich skuteczność filtracji jest porównywalna z maseczkami N95 stosowanymi podczas pracy z wirusem w laboratoriach lub przez personel medyczny kontaktujący się z osobami chorymi na COVID-19 (Konda i in., 2020). Aerozole powstałe podczas kichania, kaszlu oraz mówienia mogą się unosić w powietrzu znajdującym się w pomieszczeniach przez wiele godzin. Z tego względu pomieszczenia powinny być wentylowane lub wietrzone. Ponadto należy maksymalnie ograniczyć liczbę osób przebywających w pomieszczeniu, a przebywającym tam nakazać noszenie maseczek i zachowanie 2-metrowego dystansu. Dwumetrowy dystans ustalono na podstawie badań nad rozprzestrzenianiem się kropli wydzielin i aerozoli w czasie kichnięcia (Asadi i in., 2020; Prather, Wang, Schooley, 2020; Lindsley i in., 2014). Ryzyko zakażenia SARS-CoV-2 spada wraz z odległością od osoby zakażonej i jest niższe na zewnątrz budynków niż w pomieszczeniach. Należy też pamiętać, że nie każda liczba cząsteczek wirusa jest zakaźna. Obecnie dawka infekcyjna SARS-CoV-2 nie jest znana. Niemniej w otwartej przestrzeni aerozole szybko ulegają rozproszeniu i nie ma problemu akumulacji cząsteczek wirusa, tak jak się to dzieje w pomieszczeniach, w których przebywa wiele osób. Z powyższych względów korzystne jest prowadzenie zajęć dla grup ludzi na zewnątrz, szczególnie zajęć sportowych. Ważne jest także wietrzenie pomieszczeń. Przy aktywnościach wymagających redukcji dystansu pomiędzy osobami dodatkową ochronę może stanowić przezroczysta przyłbica, która jest uzupełnieniem ochrony, jaką stanowi maska (Lindsley i in., 2014). Przyłbica nie jest wystarczającą ochroną przed aerozolami kumulującymi się w pomieszczeniu, w którym przebywa wiele osób, natomiast dobrze chroni przed kropelkami i aerozolem pochodzącym od osoby, która kichnie lub kaszlnie w kierunku drugiej osoby znajdującej się blisko, w odległości około pół metra lub mniejszej.

Higiena

Ważne jest również mycie i dezynfekcja rąk. Chociaż nie ma obecnie dokładnych danych szacujących ryzyko zakażenia na skutek przeniesienia wirusa z powierzchni na ręce i z rąk do ust czy nosa, to wiadomo, że taka droga zakażenia jest możliwa w przypadku innych wirusów oddechowych. Z tego względu należy unikać bezpośredniego kontaktu fizycznego takiego jak podawanie ręki, często myć i dezynfekować ręce oraz dezynfekować powierzchnie biurek, klamki, przyciski w urządzeniach użytkowanych przez wiele osób. GIS wydał stosowne zalecenia dla zakładów pracy.

Redukcja ryzyka wystąpienia ogniska w skoszarowanych grupach ludzi

Jak wspomniano wcześniej, osoby niewykazujące objawów COVD-19, ale zakażone wirusem w dużej mierze odpowiadają za rozprzestrzenianie się epidemii. Dlatego stworzenie grupy osób zdrowych, które nie zarażą innych, wymaga przeprowadzenia badań w kierunku obecności RNA koronawirusa SARS-CoV-2. Ponieważ RNA wirusa nie jest wykrywalny natychmiast po zakażeniu, badanie w kierunku jego obecności należy przeprowadzić co najmniej dwukrotnie w odstępach czasowych nie krótszych niż tydzień lub niezwłocznie po wystąpieniu objawów charakterystycznych dla COVID-19. Dzięki skoszarowaniu grupy osób zdrowych i utrzymywaniu jej w separacji od populacji zewnętrznej można zapobiegać wystąpieniu ogniska COVID-19 w takiej populacji. Kontakty z osobami z zewnątrz powinny być ograniczone, a pracownicy spoza grupy skoszarowanych osób zdrowych powinni być podawani regularnym badaniom w kierunku COVID-19. Oczywiście wszystkie wcześniej wymienione środki ostrożności powinny być zachowane. Ponadto należy przestrzegać zaleceń GIS dla pacjenta z dodatnim wynikiem badania w kierunku koronawirusa ze wskazaniem do izolacji w warunkach domowych (www. gis.gov.pl/ zalecenia).

Bibliografia:

  1. Asadi, S., Bouvier, N., Wexler, A.S., Ristenpart, W.D. (2020). The coronavirus pandemic and aerosols: Does COVID-19 transmit via expiratory particles?. Aerosol Science and Technology, 54(6), https://doi.org/10.1080/02786826.2020.1749229.
  2. Beeching, N.J., Fletcher, T.E., Beadsworth, M.B.J. (2020). Covid-19: Testing times. The BMJ 369 (April): 1–2, https://doi.org/10.1136/bmj.m1403.
  3. Doremalen, N. van, Bushmaker, T., Morris, D.H., Holbrook, M.G., Gamble, A., Williamson, B.N., Tamin, A. i in. (2020). Aerosol and surface stability of SARS-CoV-2 as compared with SARS-CoV-1. New England Journal of Medicine, 382(16), https://doi.org/10.1056/NEJMc2004973.
  4. Guzik, T.J., Mohiddin, S.A., Dimarco, A., Patel, V., Savvatis, K., Marelli-Berg, F.M.,  Madhur, M.S. i in. (2020). COVID-19 and the cardiovascular system: Implications for risk assessment, diagnosis, and treatment options. Cardiovascular Research, II, https://doi.org/10.1093/cvr/cvaa106.
  5. He, Xi, Lau, E.H.Y., Peng Wu, Xilong Deng, Jian Wang, Xinxin Hao, Yiu Chung Lau i in. (2020). Temporal dynamics in viral shedding and transmissibility of COVID-19. Nature Medicine, 26(5), https://doi.org/10.1038/s41591-020-0869-5.
  6. Konda, A., Prakash, A., Moss, G.A., Schmoldt, M., Grant, G.D., Guha, S. (2020). Aerosol filtration efficiency of common fabrics used in respiratory cloth masks. ACS Nano, https://doi.org/10.1021/acsnano.0c03252.
  7. Lindsley, W.G., Noti, J.D., Blachere, F.M., Szalajda, J.V., Beezhold, D.H. (2014). Efficacy of face shields against cough aerosol droplets from a cough simulator. Journal of Occupational and Environmental Hygiene, 11(8), https://doi.org/10.1080/15459624.2013.877591.
  8. Michelozzi, P., de’Donato, F., Scortichini, M., De Sario, M., Noccioli, F., Rossi, P., Davoli, M. (2020). Mortality impacts of the coronavirus disease (COVID-19) outbreak by sex and age: Rapid mortality surveillance system, Italy, 1 February to 18 April 2020. Eurosurveillance, 25(19), https://doi.org/10.2807/1560-7917.es.2020.25.19.2000620.
  9. Prather, K.A., Wang, C.C., Schooley, R.T. (2020). Reducing transmission of SARS-CoV-2. Science, 6197, https://doi.org/10.1126/science.abc6197.
  10. Randolph, H.E., Barreiro, L.B. (2020). Herd immunity: Understanding COVID-19. Immunity, 52(5), https://doi.org/10.1016/j.immuni.2020.04.012.
  11. Rastawicki, W., Rokosz-Chudziak, N. (2020). Characteristics and assessment of the usefulness of serological tests in the diagnostic of infections caused by coronavirus SARS-CoV-2 on the basis of available manufacturer’s data and literature review. Przegląd Epidemiologiczny, 74(1), https://doi.org/10.32394/pe.74.11.
  12. Shahid, Z., Kalayanamitra, R., McClafferty, B., Kepko, D., Ramgobin, D., Patel, R., Aggarwal, C.S. i in. (2020). COVID-19 and older adults: What we know. Journal of the American Geriatrics Society, https://doi.org/10.1111/jgs.16472.
  13. Roser, M., Ritchie, H., Ortiz-Ospina, E., Hasell, J. (2020). Coronavirus Pandemic (COVID19), online: OurWorldInData.org.

[1] Osoba bezobjawowa, presymptomatyczna (na etapie zakażenia przed wystąpieniem objawów), osoba nigdy niezdiagnozowana, osoba niezgłaszająca objawów. Definicja osoby asymptomatycznej różni się w poszczególnych opracowaniach, co skutkowało kontrowersjami w oświadczeniach WHO, www.washingtonpost.com

 

Link do artykułu:

https://tvn24.pl/premium/widzielismy-polski-system-badania-koronawirusa-ktory-who-chce-pokazywac-na-swiecie-4656444